Turski sultan Mehmed V, iz dinastije Osmanlija, proglasio je džihad 14. novembra 1914. godine, ubrzo nakon što je Osmansko carstvo ušlo u Prvi svjetski rat na strani Centralnih sila. Taj proglas imao je snažan simbolički značaj u islamskom svijetu i bio je usmjeren na mobilizaciju muslimana u borbi protiv sila Antante – Rusije, Velike Britanije i Francuske.
Srbija i početak rata
U isto vrijeme, Srbija je u rat ušla kao Kraljevina Srbija, međunarodno priznata država sa dinastijom Karađorđević na čelu i kraljem Petrom I Karađorđevićem. Nakon atentata u Sarajevu 28. juna 1914. godine i ultimatuma Austro-Ugarske od 23. jula, Beograd je odbio dio zahtjeva, što je dovelo do objave rata Srbiji 28. jula 1914. Taj događaj označio je početak Prvog svjetskog rata.
Ultimatum je sadržavao 10 zahtjeva, od kojih su neki direktno narušavali suverenitet Srbije – na primjer, da austrougarski organi učestvuju u istrazi i gonjenju lica osumnjičenih za umiješanost u atentat na nadvojvodu Franca Ferdinanda. Srbija je prihvatila većinu tačaka, ali je odbila ključne koje su značile miješanje Beča u njene unutrašnje poslove.
Tokom rata (1918), Kraljevina Srbija postaće jezgro stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (kasnije Kraljevina Jugoslavija).
Istorijski kontekst
Proglas o džihadu sultana Mehmeda V izdat je u Istanbulu u prisustvu šejh-ul-islama, najvišeg vjerskog autoriteta Osmanskog carstva, čija je fetva dala vjersku legitimnost pozivu. Ovo je bio prvi put u modernoj istoriji da je Osmansko carstvo pokušalo da iskoristi panislamske ideje kao oružje u globalnom sukobu.
Politički motivi
Njemačka diplomatija i vojska odigrale su ključnu ulogu u pripremi ovog proglasa. Berlin je vjerovao da će poziv na džihad izazvati nemire i pobune u kolonijama sila Antante – naročito u Indiji, Egiptu i Sjevernoj Africi – gdje je živjelo mnogo muslimana pod britanskom i francuskom vlašću.
Reakcije u muslimanskom svijetu
Iako je proglas imao veliki simbolički značaj, njegov praktični odjek bio je ograničen. U pojedinim dijelovima Bliskog istoka, Kavkaza i Balkana bilo je odziva, ali u mnogim kolonijama Britanije i Francuske muslimani su ostali lojani svojim kolonijalnim vlastima.
Posljedice po Balkan
Na prostoru Balkana, posebno u Bosni i Hercegovini i Sandžaku, dio poislavljenog stanovništva stavio se na stranu Centralnih sila. To je dodatno opteretilo odnose između različitih etničkih i vjerskih zajednica u regionu, što će imati dugoročne posljedice.
Zaključak
Iako proglas sultana Mehmeda V nije doveo do sveopšteg ustanka muslimana protiv Antante, ostao je istorijski simbol koji upozorava na opasnost instrumentalizacije vjere u svrhu politike. Dok je Osmansko carstvo pokušavalo da religijom mobiliše muslimane, Srbija je postala prva žrtva austrougarske agresije, čime je Balkan ponovo potvrđen kao ključna tačka svjetske istorije.
Pogled.me
